برای اینکه چشم‌ها خوب ببینند، اشعّه‌های نور باید توسّط عدسی و قرنیه شکسته شود



 به طوری که روی شبکیه -که در پشت چشم قرار دارد- متمرکز شود.

شبکیه این تصویر را دریافت و از طریق عصب بینایی به مغز ارسال می‌کند. عیب انکساری یعنی اینکه چشم نمی‌تواند نور را به‌طور مناسب بشکند و روی شبکیه متمرکز کند، بنابراین تصویری که می‌بیند تار است.

انواع عیوب انکساری

  1.     نزدیک‌بینی (میوپی)   
  2.     دوربینی (هیپروپی)
  3.     آستیگماتیسم  
  4.     پیرچشمی



افراد نزدیک بین چگونه افرادی هستند؟
این افراد در دیدن و خواندن تابلوهای خیابان و دیدن اشیاء در فواصل دور مشکل دارند، ولی در کارهای نزدیک مانند مطالعه مشکل ندارند؛ اشیاء نزدیک را واضح و اشیاء دور را تار می‌بینند. نزدیک‌بینی تا حدودی ارثی است و در کودکان نیز قابل تشخیص است.

راه‌های درمان نزدیک‌ بینی

  1.     عینک و لنز تماسی
  2.     جرّاحی رفراکتیو با لیزر
  3.     لنز‌های داخل چشمی



افراد دوربین چگونه افرادی هستند؟
کرة چشم افراد دوربین کوچک‌تر از افراد طبیعی است و این افراد معمولاً مشکل دید نزدیک دارند و فواصل دور را بهتر می‌بینند، دوربینی نیز همانند نزدیک‌بینی می‌تواند ارثی باشد.

افراد آستیگماتیسم چگونه افرادی هستند؟
یک قرنیة طبیعی گرد، صاف و شبیه توپ بسکتبال است. چشمی که آستیگماتیسم است قرنیة آن در یک جهت نسبت به سایر جهات انحنای بیشتری دارد، همانند توپ فوتبال آمریکایی. آستیگمات دید را برای اجسام دور و نزدیک تار می‌کند و اگر اصلاح نشود به سردرد و کشش در چشم منجر می‌شود و دید تار و یا نامنظّم در همة فواصل وجود خواهد داشت.
کودکان بیشتر از افراد بالغ دچار آستیگماتیسم هستند زیرا کودکان اغلب شکایتی از تاری دید نمی‌کنند و این مسئله ممکن است به کاهش دید در مدرسه و کاهش توانایی کودکان در درس خواندن منجر شود. هر عیب انکساری توجّه نشده می‌تواند به تنبلی چشم در کودکان منجر شود.


راه‌های درمان آستیگماتیسم
در مواردی که شدید نباشد عینک و لنز تماسی و همچنین لنزهای سخت و نرم قابل استفاده است. در آستیگماتیسم شدید از لنزهای سخت استفاده می‌شود.

علائم شایع عیوب انکساری

 

    تاری دید: شایع‌ترین علامت ضعیفی چشم است.

    خستگی چشم: از علائم مهم است، به‌خصوص زمانی که فرد از چشمش استفاده می‌کند.

    سردرد: از علائم بارز است، به‌خصوص افرادی که دارای درجاتی از دوربینی و آستیگماتیسم هستند که معمولاً با استراحت رفع می‌شود.

    دوبینی


راه‌های درمان عیوب انکساری
عینک و لنز‌های تماسی شایع‌ترین روش برای تصحیح عیوب انکساری هستند. جرّاحی انکساری نیز انتخابی صحیح  برای بهبود دید به شمار می‌رود.
جدیدترین و شایع‌ترین روش اصلاح عیوب انکساری -که نتایج آن مشخّص شده است- لیزیک نامیده می‌شود. در این عمل پس از برداشتن فلپ، انحنای قدرت قرنیه در محلّ طبیعی خود و در روی چشم به وسیلة لیزر تغییر می‌یابد و بعد از انجام لیزر، فلپ قرنیه به جای خود برگردانده می‌شود.
در لیزیک دورة بهبودی بسیار کوتاه است و از آن برای اصلاح نزدیک‌بینی، دوربینی و آستیگماتیسم استفاده می‌شود، ولی نتیجة عمل در افراد نزدیک بین مؤثّرتر است و در کل باعث عدم یا کاهش وابستگی فرد به عینک و لنز تماسی می‌شود.

فرق بین لیزیک وPRK  چیست؟
در PRK تنها لایة سطحی قرنیه به وسیلة جرّاح برداشته می‌شود، سپس به وسیلة لیزر اکسایمر لایه‌های قرنیه از سطح (بر اساس نمرة چشم) تراشیده می‌شود، در نتیجه شمارة چشم بیمار اصلاح می‌شود.
در عمل لیزیک هم از لیزر استفاده می‌شود، امّا با این تفاوت که پس از برداشتن لایة ضخیم‌تری از قرنیه (برش با دستگاه اتوماتیک میکروکراتوم) تأثیر لیزر در عمق قرنیه انجام می‌گیرد.

آیا لیزیک و PRK با بیهوشی عمومی قابل انجام است یا با بیهوشی موضعی؟
لیزیک PRK تحت تأثیر قطرة بی‌حسّی موضعی -که سطح چشم را بی‌حس می‌کند- انجام می‌گیرد. بیماران در حین جرّاحی دردی ندارند و تنها در مرحله‌ای از لیزیک احساس فشار خواهند داشت که قابل تحمّل است. در مجموع در میان تعداد زیادی از بیماران -که تحت عمل لیزیک با قطرة بی‌حسّی موضعی قرار گرفته‌اند- دردی وجود نداشته است. برای هیچ بیماری نیز نیاز به بیهوشی عمومی برای انجام لیزیک نبوده است.

مراحل کلّی جراحی چگونه است؟
در این روش ابتدا چشم‌ها به حدّ کافی با قطره بی‌حس شده، پلک‌ها به کمک وسیلة باز کنندة پلک‌ها باز و ثابت می‌شوند. در مرحلة بعد سطح چشم ملتحمه و لبة پلک‌ها با مایع استریل شسته می‌شود. در اکثر دستگاه‌های لیزر موجود یک نور سبز چشمک‌زن وجود دارد که در این مرحله باید بیمار به آن خیره بماند. در مرحلة بعد حلقة ایجاد کنندة فشار دور قرنیه قرار داده می‌شود و با فرمان جرّاح به وسیلة دستگاه فشار چشم بیمار بالا می‌رود. در این زمان بیمار نور‌های دستگاه را نمی‌بیند یا تار می‌بیند. این مرحله کمتر از ده ثانیه به طول می‌انجامد.
میکروکراتوم یا دستگاه برش برای برداشت لایه‌ای از قسمت‌های سطحی قرنیه به کار می‌رود. در پایان این مرحله لایة ایجاد شده به وسیلة جرّاح به کنار زده شده و انجام لیزر بر روی قرنیه آغاز می‌شود. طول زمان لیزر بر اساس میزان و شمارة چشم بیمار خواهد بود. پس از پایان لیزر، لایة برداشته شدة قرنیه به سر جایش برگردانده شده، به وسیلة مایع استریل برای چند ثانیه زیر آن شسته می‌شود.
در پایان جرّاحی چند قطرة آنتی بیوتیک در چشم بیمار ریخته می‌شود و وسیلة باز کنندة پلک‌ها به آرامی ‌از چشم خارج می‌شود. تأثیر قطرة بی‌حس‌کننده تا حدود نیم ساعت باقی خواهد ماند و با از بین رفتن آن کم‌کم احساس جسم خارجی توأم با سوزش و درد خفیف آغاز می‌شود.

میزان دید بعد از عمل لیزیک چه زمانی کامل و شفّاف می‌شود؟
بسته به میزان التهاب ایجاد شدة ناشی از جرّاحی، میزان شستشوی انجام شده توسّط جرّاح، شمارة چشم قبل از عمل و نتیجة به دست آمده پس از عمل، شفّاف شدن دید از چند ساعت تا چند هفته به طول می‌انجامد. اگر اصلاح کامل انجام شده باشد، با گذشت زمان شفّافیّت دید و بینایی بهتر و بیشتر خواهد شد.
 
چه کسانی می‌توانند عمل لیزیک کنند؟

    حداقل سن هجده سال و حداکثر تا زمانی که فرد آب مروارید نداشته باشد.
    عدم تغییر قابل توجّه نمرة عینک در شش ماه گذشته.
    عدم وجود بیماری‌های عمومی نظیر انواع رماتیسم، دیابت و ... .
    عدم وجود بیماری‌های چشمی مانند آب سیاه، آب مروارید، خشکی متوسّط تا شدید چشم و تبخال چشمی.
    نزدیک‌بینی از 1- تا 10- ، آستیگماتیسم از 5- تا 6- ، دوربینی حداکثر تا 6+ نمره.
    عدم حاملگی و شیردهی.


مزایای عمل لیزیک

بهبودی سریع: اغلب بیماران پس از یک تا دو روز می‌توانند به فعّالیّت روزمرّه باز گردند. اغلب درد وجود ندارد و بعد از 24 ساعت دید مفیدی ایجاد می‌شود.
تصحیح طیف وسیعی از نزدیک‌بینی: با استفاده از لیزیک حدود 12 نمره نزدیک‌بینی را می‌توان به‌خوبی اصلاح کرد.
قابلیت تکرار: اگر تصحیح کمتر از حد انجام گرفت، می‌توان عمل را مجدّد تکرار کرد و بهبودی مانند اول سریع است.
پایداری طولانی‌مدّت اثر عمل: طیّ مدّت سه تا شش ماه نمرة چشم ثابت می‌شود.
حفظ ساختمان طبیعی قرنیه: لایة نازک برداشته شده بعد از چند روز کاملاً محکم می‌شود، به طوری که با پلک زدن یا مالش چشم جا به جا نمی‌شود.
عدم ایجاد کدورت: در عمل لیزیک هیچ‌گونه کدورتی در قرنیه ایجاد نمی‌شود.
عدم نیاز به استفادة طولانی‌مدّت از قطره‌های چشمی: بیماران لیزیک بیش از یک ماه نیاز به دارو ندارند.

عوارض بعد از عمل لیزیک
همانند هر روش جرّاحی در لیزیک نیز عوارضی ممکن است ایجاد شود که شامل تصحیح کمتر از حد، تصحیح بیش از حد و کاهش بهترین دید است.
دیدن ‌هاله یا سایه در کنار تصویر در چند ماه اول شایع است، ولی این عوارض به‌ندرت در فعّالیّت‌های معمول اتّفاق می‌افتد و عمدة این مشکلات به‌تدریج در یک تا سه ماه اول  بعد از عمل خود به خود از بین می‌روند.
حتّی اگر در روز دید عالی وجود داشته باشد، در شب ممکن است برای دید کامل نیاز به عینک مختصری باشد.
در روند ترمیم پس از لیزیک ممکن است بیمار احساس خشکی چشم کند و به قطرة اشک مصنوعی برای تسکین موقّت نیاز داشته باشد.
ناراحتی و درد در لیزیک اغلب محدود به شش تا 24 ساعت اول پس از عمل است و به‌راحتی با مسکّن‌ها برطرف می‌شود. در این مدّت به صورت موقّت چشم به نور خورشید حسّاس‌تر می‌شود.
در چهار تا شش هفتة نخست بعد از عمل، دید نزدیک افت می‌کند که به‌تدریج و خود به خود بهبود می‌یابد.
ایجاد حسّاسیّت به نور.

توصیه‌های قبل از عمل جراحی لیزیک چشم
•    شستشوی پلک‌ها با شامپو بچّة رقیق شده چند روز قبل از عمل
•    عدم استفاده از لوازم آرایشی از چند روز قبل از عمل
•    عدم استفاده از لنز‌های نرم به مدّت دو هفته قبل از عمل
•    استراحت و خواب کافی در شب عمل
•    استحمام قبل از انجام عمل.

توصیه‌های بعد از عمل جراحی لیزیک چشم
قطره‌های چشمی را طبق دستور پزشک مصرف کنید. استفادة به‌موقع از قطره‌های چشمی -که تا سه ماه بعد از عمل نیاز به استفاده از آن‌هاست- در بهبودی سریع چشم مؤثّر است.
از استحمام یا شستن صورت سه تا چهار روز اول بعد از عمل خودداری کنید.
عدم استفاده از لوازم آرایشی حداقل تا دو هفته بعد از عمل ضروری است.
از مواجهه با نور مستقیم خورشید و منابع دیگر اشعّة ماوراء بنفش به‌خصوص در فصول گرم حداقل تا شش ماه خودداری کنید.
کارهای چشمی مانند رانندگی، تلویزیون، مطالعه و ... تا جایی‌که میزان بینایی شما کافی باشد و خسته نشوید، منعی ندارد.
بهتر است طیّ هفتة اول موقع خواب از محافظ چشمی یا عینک محافظ استفاده کنید.

* دکتر اسداله کاکایی - جراح و متخصّص چشم